Wat te zien in Palazzo Altemps: 10 werken die het ticket rechtvaardigen

Palazzo Altemps is geen encyclopedisch museum zoals Palazzo Massimo. Het telt zo'n 200 tentoongestelde sculpturen, maar de dichtheid aan meesterwerken per vierkante meter is bijzonder hoog. Op deze pagina vind je de tien werken die we, na tientallen rondleidingen, hebben aangemerkt als onmisbaar — de werken die op zichzelf de reis hierheen rechtvaardigen.

1. De Trono Ludovisi (5e eeuw v.Chr.)

Zaal: Trono Ludovisi-zaal, piano nobile
Tijd: 10-15 minuten
Type: hoogkoolief in Grieks marmer, drie beeldhouwde zijden

Dit is het werk van het museum. Waarschijnlijk gemaakt in Locri Epizefiri (Calabrië in Magna Graecia) rond 460 v.Chr., toont de Trono Ludovisi — volgens de meest gangbare interpretatie — de geboorte van Aphrodite uit de zee. De godin rijst naakt op uit het water, ondersteund door twee diensters die haar lichaam gedeeltelijk bedekken met een natte sluier. De perfectie van het "natte draperie" (het gewaad dat het lichaam omhult, geplooide, met een vaardigheid gebeeldhouwd die vandaag nog steeds onmogelijk lijkt te evenaren) is een maatstaf van de klassieke Griekse beeldhouwkunst.

Op de smalle zijden van de troon zijn twee tegengestelde vrouwelijke figuren: een naakte die de dubbele fluit bespeelt (geïnterpreteerd als een hetaira, courtisane) en een gesluierde die wierook brandt (de bruid). De tegenstelling tussen profane liefde en heilige liefde — zestienhonderd jaar voor Titiaan.

2. De Galata Suicida (Ludovisi-groep)

Zaal: Zaal der Galaten, piano nobile
Tijd: 5-8 minuten
Type: Romeinse marmeren kopie (2e eeuw n.Chr.) van Grieks bronzen origineel uit 230 v.Chr.

Een verslagen Gallische krijger doorboort zijn borst nadat hij zijn vrouw heeft gedood om haar de slavernij te besparen. Het origineel maakte deel uit van een monumentale groep in opdracht van koning Attalus I van Pergamon ter viering van de overwinning op de Galaten in de derde eeuw v.Chr. Het brons is verloren gegaan; ons resteren enkele Romeinse kopieën in marmer, en deze is de beste.

Drie dingen maken het buitengewoon: de torsie van het lichaam van de krijger (een continue as van de linker onderarm tot het rechterbeen), het zachte neerzakken van het lichaam van de vrouw die naar de grond valt, en de uitdrukking op het gezicht van de Galaat — niet heroïsch, niet dramatisch, maar waardig. Het is een van de hoogtepunten van de hellenistische beeldhouwkunst.

3. De Ares Ludovisi (met restauratie van Bernini)

Zaal: Ares Ludovisi-zaal, piano nobile
Tijd: 7 minuten
Type: Romeinse kopie van Grieks origineel uit de 4e eeuw v.Chr., gerestaureerd door Gian Lorenzo Bernini in 1622

Een rustig, bijna melancolisch beeld: de oorlogsgod zit in rust, zijn handen gevouwen op het zwaard dat tussen zijn benen rust. Aan zijn voeten een kleine Eros — geïnterpreteerd als verwijzing naar de liefde tussen Ares en Aphrodite — speelt met de helm.

Het buitengewone historische belang is de restauratie gesigneerd door Bernini: toen kardinaal Ludovisi de sculptuur in 1622 kocht, werd de jonge Gian Lorenzo (24 jaar) aangesteld om de ontbrekende delen aan te vullen. Bernini maakte het gevest van het zwaard opnieuw, een deel van de rechtervoet, enkele details van de mantel. Het zijn ingrepen die met het blote oog bijna onzichtbaar zijn, maar een gids kan ze aanwijzen en het effect is onvergetelijk: je kijkt naar een klassiek werk aangevuld door een van de grootste beeldhouwers in de geschiedenis.

4. De Sarcofago Grande Ludovisi

Zaal: Sarcofaagzaal, piano nobile
Tijd: 10 minuten
Type: Romeinse sarcofaag, marmer, 250-260 n.Chr.

Een van de indrukwekkendste sarcofagen uit de oudheid. 1,5 meter hoog, 2,7 meter lang, in hoogkoolief gebeeldhouwd vrijwel in de volle rondte. De scène is een chaotische slag tussen Romeinen en barbaren, waarschijnlijk de Goten: meer dan veertig figuren strengelen zich in meerdere lagen diepte aaneen, met paarden, schilden, speren, gevallen lichamen.

In het midden, op een paard, domineert de jonge opdrachtgever — een Romeinse bevelhebber, waarschijnlijk Herennius Etruscus, zoon van keizer Decius — de scène met een zegegebbaar. Op zijn voorhoofd is de letter X gegraveerd (christogram of teken van zonne-overwinning? Historici debatteren er nog over).

5. De Atena Parthenos

Zaal: Atlas-zaal, begane grond
Tijd: 5 minuten
Type: verkleinde Romeinse kopie van het chryselefantijne beeld van Phidias (5e eeuw v.Chr.)

Een van de zeldzame overgebleven kopieën van de Atena Parthenos van Phidias, het kolossale beeld (12 meter goud en ivoor) dat het Parthenon in Athene domineerde. De kopie in Palazzo Altemps is iets meer dan een meter hoog, maar is kostbaar omdat ze — samen met enkele andere exemplaren verspreid over museumcollecties wereldwijd — ons in staat stelt ons het verloren origineel voor te stellen.

6. De Erinni Ludovisi (jeugdig hoofd)

Zaal: piano nobile
Tijd: 3-4 minuten
Type: kolossaal vrouwenhoofd, marmer, 5e eeuw v.Chr. (Grieks origineel)

Een van de zeldzame echte Griekse sculpturen in het museum (geen Romeinse kopie). Een kolossaal vrouwenhoofd, bijna 70 cm lang, met een jeugdig en ernstig gelaat. Identificatie onzeker: misschien een godin van de wraak (Erinni), misschien Hera. Het marmeroppervlak, bekeken in tegenlicht, toont nog sporen van originele polychromie, restanten van pigment aangebracht door Griekse schilders.

7. Dioniso e Satiro

Zaal: piano nobile
Tijd: 4 minuten
Type: Romeinse kopie van Grieks origineel, marmer

De groep toont de jonge god van de wijn leunend op de arm van een oudere sater. De S-vormige compositie is kenmerkend voor de hellenistische beeldhouwkunst: twee figuren die elkaar in dynamisch evenwicht compenseren, een paar blikken die elkaar ontwijken. Ook dit gerestaureerd in de zeventiende eeuw, met aanvullingen van de handen en een deel van de thyrsus (de rituele staf van Dionysus).

8. De Apollo Citaredo

Zaal: begane grond
Tijd: 4 minuten
Type: Romeinse kopie, marmer, 1e-2e eeuw n.Chr.

Apollo is afgebeeld in lang priesterlijk gewaad, met de citer tegen zijn zij. Een "muzikale" versie van de god, ver verwijderd van de meer gangbare atletische iconografie. Het linkerbeen is licht gebogen, het gewicht rust op het rechter: een "ponderata" houding die typerend is voor de Polycletische traditie.

9. De ereplaats/binnenplaats (architectuur)

Ruimte: hoofdingang
Tijd: 5-10 minuten

Geen gebeeldhouwd werk, maar een architectonisch werk dat volwaardige museale status verdient. Drie gestapelde loggia's, gestapelde orde volgens de Vitruviaanse canon (Toscaans op de begane grond, Ionisch op de eerste verdieping, Korinthisch op de tweede), een herdenkend Latijns opschrift in het midden. Het ochtendlicht, gefilterd vanaf de oostzijde, verlicht de zuilen spectaculair voor 11 uur.

10. De Cappella di Sant'Aniceto

Zaal: appartement Altemps, piano nobile
Tijd: 8 minuten (indien geopend)
Type: zestiende-eeuwse privékapel

De privékapel van de familie Altemps, gebouwd in 1603 om de relieken van paus Anicetus (2e eeuw n.Chr.) te huisvesten, door kardinaal Altemps aangekocht. Fresco's van Pomarancio, vergulde stucwerken, een altaar in veelkleurig marmer. Een kleine barokke machine avant la lettre, intact bewaard gebleven. Ze is niet altijd voor het publiek toegankelijk: vraag bij de ingang of er die dag rondleidingen zijn.

Een plan om alle top 10 te zien

Als je de aanbevolen volgorde volgt (binnenplaats → begane grond → piano nobile → appartement), kun je in 2 uur alle tien comfortabel zien. Dit is de tijdverdeling:

Veelgestelde vragen